مطالعات اسلامي
علم تعبير خواب، علمي وهبي و خدادادي است، نه کسبي، و نميشود از راه آموزش آن را فراگرفت. خداوند متعال به هر كه بخواهد، استعداد تعبير خواب و خوابگزاري عطا ميکند. در بحث تعبير خواب، علاوهبر ذوق و استعداد شخص معبّر و خوابگزار، طبيعت شخص خواببين، محيطي که در آن زندگي ميکند، افكار و مشغوليتهايي كه دارد، حتي فصل و موسمي كه در آن بهسر ميبرد، همچنين وضعيت اخلاقي و رفتاري وي، همه نقش دارند. گاه دو شخص يكجور خواب ميبينند، امّا تعبير خواب آنها بر حسب وضعيت هر يک متفاوت است. نكتة ديگر اينکه اطلاعاتي كه از تعبير خواب بهدست ميآيد بر پاية قياس و گمان است، نه علم قطعي و يقيني.
خوابها انواع زيادي دارند كه سه نوع شناختهشدة آنها در پرتو احاديث نبوي عبارت است از:
1. بُشري (بشارت، مژده)، كه در آن رسيدن خبر خوش و يا وقوع اتفاق نيکويي از جانب خداوند به انسان مژده داده ميشود؛ به اين نوع خوابها «مُبشّرات» [و رؤياهاي صادقه و صالحه] ميگويند.
2. خوابهاي بد و ترسناك، كه در اين نوع خوابها غالباً شيطان دخل و تصرف دارد.
3. حديثالنفس، در اين نوع خوابها انسان با خودش همصحبت ميشود و اين خوابها زاييدة افكار و انعکاس اتفاقات روزمرة پيرامون شخص است؛ در واقع دغدغههايي كه شخص در طول روز با آنها دست به گريبان بوده است، در خوابش انعکاس مييابد.
گفتنيست انسان امروزي که اكثر گرفتار مشکلات و دغدغههاي مادي يا روحي ـ رواني است، بيشتر خوابهايش از دو نوع اخيراند، يا شيطان در آنها دخل و تصرف دارد و يا اتفاقات و دغدغههاي روزمره در خواب افراد انعکاس مييابد. در چنين شرايطي اگر شخص خواب پريشان و يا ترسناکي ببيند، دچار ترس و اضطراب شده و نگران ميشود که نکند اتفاق بدي در انتظارش است؛ و اگر بهظاهر چيز خوبي در خواب ببيند، گمان ميبرد که مژدهاي به او رسيده است و به اميدهاي واهي و خيالي دل ميبندد. غالباً بيشتر افراد در هر دو صورت، از کسي يا کساني که نسبتبه آنها اعتماد يا اعتقادي دارند، جوياي تعبير خوابشان ميشوند. بنده بنا به تجربة شخصي، با اين قبيل سؤالها بسيار مواجه شدهام؛ لذا ضروري ديدم در رابطه با اين موضوع هر آنچه را كه بهصورت صحيح و مستند از قرآن و احاديث نبوي و يا از علما و اولياءالله ثابت است، گردآوري كنم.
علماي كرام ميفرمايند كه رؤياهاي صادقه، يكچهلوششم نبوّت هستند. تشريح اين سخن اين است كه رسولاكرم، صلّياللهعليهوسلّم، قبل از اينكه به پيامبري مبعوث شوند و اولين وحي در غار حراء بر ايشان نازل شود، به مدت ششماه رؤياي صادقه ميديدند و هر آنچه را كه ايشان در خواب ميديدند، به همان شكل در بيداري اتفاق ميافتاد. كل دوران نبوّت آنحضرت، 23 سال بود که ششماه يكچهلوششم آن ميشود؛ بنابراين رؤياهاي صادقه را يكچهلوششم نبوّت گفتهاند. خواب پيامبران وحي بود، چنانكه فرمان قرباني كردن حضرت اسماعيل، عليهالسلام، در خواب به حضرت ابراهيم، عليهالسلام، وحي شد. خداوند متعال گاهي با رؤياهاي صادقه برخي بندگانش را نيز راهنمايي ميكند. [بنابراين، «مُبشّرات» عبارت از همان رؤياهاي صادقه هستند كه ثمره و ميوة رياضتها و مجاهدات روحياند و بايد آنها را بهمنزلة پاداش و جزايي از جانب خداوند متعال تلقي كرد؛ زيرا اينگونه رؤياها يكي از درجات كشف است.(شرقاوي، گامي فراسوي روانشناسي اسلامي: 332)]
حقيقت خواب
قبل از هر چيز لازم است بدانيم حقيقت خواب چيست. خواب يكي از آيات و نشانههاي خداوند است. هنگاميكه انسان به خواب فروميرود، روحش از پنجرة جسم خارج شده و به طرف عالم بالا و آسمانها به پرواز درميآيد و هر آنچه را كه روح در اين سير و سياحت مشاهده ميكند، به شكل خواب در ذهن شخص مجسم ميشود. سيّدنا عمر فاروق، رضياللهعنه، ميفرمايد: «آدمي چون به خواب ميرود، روحش بهطرف آسمان عروج ميكند. پيش از رسيدن روح به آسمان، هر آنچه را شخص در خواب ميبيند، «حُلم» است [که تعبيري ندارد]؛ اما آنچه پس از رسيدن روح به آسمان ميبيند، «رؤيا» است ـ که اين خواب صحيح و درست است ـ».(ظاهري، الإرشادات في العبارات: ص11)
در قرآن كريم چندين واژه براي خواب آمده است، از جمله «حُلم» كه جمع آن «أحلام» است، همچنين «منام» و «رؤيا». در احاديث نيز واژة «رؤيا» آمده است، و از خوابهاي صادق و نيکو به «مُبشّرات» نيز ياد شده است، چنانکه در حديث شريف آمده است: «از نبوّت، جز مُبشّرات چيزي باقي نمانده است». بهطورعام واژة «أحلام» براي خوابهاي بد و ناپسند بهکار ميرود و «رؤيا» براي خوابهاي صادق و نيکو.
در اصل علم تعبير خواب از معجزات حضرت يوسف، عليهالسلام، بود. رسولالله، صلّياللهعليهوسلّم، نيز اغلب بعد از نماز صبح خوابهاي صحابه را تعبير ميكرد. خداوند متعال از ميان امت رسولالله، صلّياللهعليهوسلّم، امام محمّدبنسيرين، رحمتاللهعليه، را امام علم تعبير خواب قرار داد، که علما تعبيرهاي شگفتانگيز ايشان را گردآوري كردهاند. ابنسيرين ميگويد که لازم نيست هر خوابي را كه انسان ميبيند دنبال تعبير آن باشد، بلكه خوابي شايسته تعبير است كه از طرف الله تعالي به انسان نشان داده شود، و آن خوابي است که فرشته مأمور خوابها، «روحائيل»، آن را از لوح محفوظ به انسان نشان ميدهد.(همان: 12) علاوهبر ابنسيرين، بسياري از علماي اين امت نيز بهطور خدادادي با علم تعبير خواب مناسبت داشته و دارند و وقتي خوابي براي آنان بازگو شود، تعبير آن به ذهنشان القا ميگردد.(همان)
گفتنيست هر آنچه را انسان در خواب ميبيند، لازم نيست تعبير آن به همان شکل باشد، چنانکه در حديث نبوي از نوشيدن شير به دستيافتن به علم تعبير شده است. نکتة مهم ديگر اين است که از بيان خواب پيش هر كس جداً بايد خودداري کرد؛ خواب را بايد براي كسي تعريف کرد كه هم عالم به كتابالله و سنّت رسولالله، صلّياللهعليهوسلّم، باشد و هم عامل به آن. مسئلة مهم ديگر اينکه خوابهاي بد و پريشان را كه شيطان در ايجاد آنها نقش دارد، نبايد براي کسي تعريف کرد، ممنوعيت اين امر در روايات نيز آمده است. رسولالله، صلّياللهعليهوسلّم، در همين خصوص ميفرمايد: هنگاميكه يكي از شما خواب بد و پريشاني ميبيند، بعد از بيدارشدن سهبار به طرف چپ خود تف كند و «أعوذبالله ...» بخواند.
يكي از علايم خواب راست و رؤياي صادق اين است که با جزئياتش در خاطر شخص ميماند؛ امّا خواب بيهوده و پريشان يا در ذهن نميماند و اگر بماند به صورت پراكنده و نامفهوم است. كسي که خوابي ديده است، تا زمانيكه آنرا پيش يک عالم دين و فرد خيرخواه و نيکانديش بيان نکرده است، پيش کس ديگري بازگو نکند؛ زيرا تعبيري که اولين شنوندة خواب ميکند، اکثراً به همان شکل براي ببيندة خواب اتفاق ميافتد.
يكي از ارادتمندان شيخالهند مولانا محمودالحسن، رحمتاللهعليه، (رهبر مسلمانان هند) در خواب ديد که مرغابياي از طرف شهر شاهجهانپور پرواز کرد و بر بام خانة او نشست. وي از شيخالهند جوياي تعبير خوابش شد. شيخالهند بهشوخي گفت: اگر به ما شيريني بدهي ماهيانه بيست روپيه به تو حقوق کارمندي ميرسد وگرنه يازده روپيه ميرسد. [اين واقعة بيش از يک قرن پيش اتفاق افتاده و در آن زمان ارزش روپيه با ارزش آن در حال حاضر بسيار متفاوت بوده است؛ همچنين در آن زمان يازده تا بيست روپيه حقوق متوسط يک کارمند جزء بوده است.] وي حيرتزده پرسيد: حضرت شما عدد يازده و بيست را چگونه بهدست آورديد. شيخالهند پاسخ داد: از نشستن مرغابي بر بام خانهات اين در دلم آمد كه مرغابي پرندة حلالگوشتي است و آمدنش به خانة تو علامت دستيافتن تو به رزق حلال است. در زبان عربي به مرغابي بط ميگويند، بط هم با تشديد و هم بدون تشديد نوشته ميشود، و با حساب ابجد، ب معادل 2 و ط معادل 9 است. اگر ط را مشدّد بدانيم عدد 20 بهدست ميآيد و بدون تشديد عدد 11. در چنين وضعي خوابگزار مخيّر است از دو صورت به اختيار خود يكي را برگزيند.
از اين جريان برخي از جنبههاي علم خوابگزاري نيز روشن ميشود: اول اينكه تعبير خواب را بايد از يك عالم معتبر و باعمل پرسيد؛ دوم اينكه خوابگزار مرغ را طبق علم و فهمش نشانة كسب رزق تعبير کرد و براي بيان مقدار رزق بر حسب محاسبه و تشخيص خود عددي را ذکر کرد؛ ديگر اينکه لازم نيست اگر كس ديگري چنين خوابي ديد، تعبير آن عين همين تعبير باشد.
مدت تحقّق تعبير خواب
دربارة اينکه تعبير خواب پس از چه مدتي تحقّق مييابد، معيار مشخص يا اصول دقيقي وجود ندارد. آنچه در قرآن مجيد آمده است، خواب دو تن از انبيا الهي، حضرت ابراهيم و حضرت يوسف، است. حضرت ابراهيم، عليهالسلام، در خواب ديد كه به ايشان از جانب خداوند امر شد فرزندش را قرباني كند، و ازآنجاکه خواب انبيا وحي است، ايشان براي اجراي فرمان الهي درنگ نکرد؛ خواب را با فرزندش درميان گذاشت، او نيز براي تحقّق فرمان الهي آماده شد و هر دو به قربانگاه رفتند، اما کارد به حکم پروردگار اجازة بريدن گلوي حضرت اسماعيل را نيافت، و آندو از اين آزمون الهي سربلند بيرون آمدند و در عوض، خداوند قوچي را براي قرباني فرستاد.
حضرت يوسف، عليهالسلام، نيز در خواب ديد که يازده ستاره به همراه ماه و خورشيد در مقابل ايشان به سجده افتادند. تعبير اين خواب طبق يك روايت پس از بيست سال و طبق روايتي ديگر پس از سيسال به وقوع پيوست، آنگاه كه حضرت يوسف حاكم مصر شد و پدر و مادر و يازده برادرش جهت اداي احترام در مقابل ايشان سجدة تعظيمي بهجا آوردند. [در برخي شرايع پيشين سجدة تعظيمي و نه تعبّدي، براي اداي احترام جايز بود که آنهم در شريعت اسلام ممنوع گرديد.]
حال سؤال اينجاست كه خواب حضرت يوسف نيز خواب يک پيامبر الهي بود، پس چرا تعبير آن با تأخير همراه شد؟ در جواب بايد گفت که تفاوت بين اين دو خواب در اين است كه خواب حضرت ابراهيم حاوي فرماني الهي بود كه تأخير در اجراي آن خلاف شأن پيامبري بود؛ بعكس خواب حضرت يوسف که حاوي فرماني نبود، بلكه بهطور تمثيل اتفاقي به ايشان در خواب نشان داده شد که تحقّق عملي آن در آن زمان امكانپذير نبود و پس از چند دهه و فراهم شدن شرايط به واقعيت پيوست.
علامه خليل ظاهري به نقل از امام محمّدبنسيرين مينويسد که زمان تحقّق تعبير خواب به اعتبار زمان ديدن خواب نيز متفاوت است، بهطور مثال:
1. خوابي كه در حصة ابتدايي شب ديده شود، حداقل بيست سال بعد تعبير آن ظاهر ميشود؛
2. خوابي كه در آخر شب ديده شود، تقريباً تعبير آن زود ظاهر ميشود؛
3. خوابي كه بعد از طلوع فجر ديده شود، تعبير آن طي يك ماه به وقوع ميپيوندد؛
4. نهايت مدت تحقّق خواب بيست سال است، چراكه تعبير خواب حضرت يوسف، عليهالسلام، پس از بيست سال به وقوع پيوست.(همان: 13) والله أعلم.
اين را نيز بايد بهخاطر سپرد كه اين محاسبهها بر مبناي قياس و تخمين است و قطعي نيست؛ زيرا در اين باره احکام و توضيحات واضح و روشني از قرآن و سنّت در دست ما نيست.
چند نكته پيرامون تعبير خواب
بايد دانست که خواب ديدن در اختيارآدمي نيست؛ بر همين اساس اگر شخصي خود را در بهشت در ميان خيل فرشتگان ديد، امّا رفتار و كردارش خلاف شريعت بود، با ديدن چنين خوابي در شمار نيكان و صالحان قرار نميگيرد. همچنين اگر شخصي خود را در ميان آتش جهنّم ديد، اين شخص با ديدن اين خواب در شمار فاسقان و كافران قرار نميگيرد. البته اينگونه خوابها ميتواند يک نشانه و علامت باشد؛ ديدن بهشت نشانة اينكه شخص توفيق مييابد عمل شايسته و نيكي انجام دهد، و ديدن جهنّم نشانة اينکه شخص به عمل بدي مبتلاست و بايد از آن پرهيز کند.
بعضي از مردم براي خواب اهميت فوقالعادهاي قائلاند و باور دارند كه بر اثر خواب دگرگونيهايي در زندگيشان پديد ميآيد. چنانكه قبلاً گذشت ديدن يا نديدن خواب در اختيار انسان نيست؛ بههمين علت هيچ حكم و سزا و پاداشي بر آن مترتب نيست.
در بين مردم مشهور است كه اگر كسي در خواب ببيند كه شخصي فوت كرده است، عمر آن شخص فزوني مييابد. بنياد اين پندار بر اين تصور استوار است كه تعبير خواب برعكس ظاهر ميشود، درحاليكه چنين پنداري هيچگونه اساسي ندارد.
از بعضي روايات چنين برميآيد كه تعبير برخي خوابها در حق ديگران ظاهر ميشود. مثلاً گاهي تعبير خواب در حق نزديكان، يا فرد همنام و يا همشكل ظاهر ميشود. علامه ابنشاهين ظاهري در كتاب «تعبيرخواب» روايتي را ذكر كرده است كه رسولخدا، صلّياللهعليهوسلّم، در خواب ديد كه ابنابيالعاص پس از وفات در بهشت است، درحاليكه او مشرك بود؛ بنابراين رسولاكرم، صلّياللهعليهوسلّم، براي عتاببناسيد دعا كرد تا خدا او را وارد بهشت كند، چرا كه عتاب، رضياللهعنه، شبيه و همشكل ابنابيالعاص بود.
اگر خوابي تكرار شد حتي بعد از اينكه تعبير آن به وقوع پيوسته بود، از سه حالت خالي نيست: 1ـ يادآور نعمتي است كه شكر آن را بهجا آورده نشده است؛ 2ـ از گناهي برحذر ميدارد كه شخص از ارتكاب آن توبه نكرده است؛ 3ـ خبر از قرضي ميدهد كه بر گردن ميت است.
ازآنجا كه تودة مردم به خواندن كتابهاي تعبير خواب علاقه نشان ميدهند، امروزه انتشار اين قبيل كتابها رونق بسياري يافته و به منبع درآمدي براي برخي ناشران تبديل شده است. در اين تعبيرنامهها فهرستي طولاني از اسامي چيزهاي مختلف ذكر شده و توضيح داده شده كه ديدن آنها در خواب چه تعبيري دارد. خواببين براي تعبير خوابش به اين كتابها مراجعه و طبق آنچه در كتاب آمده خوابش را تعبير ميكند؛ درحاليكه اكثر اين تعبيرنامهها غيرمستند هستند و ممكن است استفاده از آنها براي تعبير خواب پيامدهاي بدي نيز به دنبال داشته باشد. خوابگزاران اين اصل را دربارة تعبير خواب بيان كردهاند كه اكثر خوابها طبق اولين تعبير ظاهر ميشوند؛ حال اگر فرد عادي و ناآگاهي با مراجعه به اين نوع كتابها خوابش را اشتباه تعبير كند، امكان دارد تعبير خوابش همانگونه رخ دهد و وي به مشكل و پريشاني گرفتار شود. مثال اين تعبيرنامهها به كتابهايي ميماند كه حاوي فهرست داروها هستند و در آنها توضيح داده شده كه هر دارو چه خاصيتي دارد و دواي چه درد و بيماريي است. اگر براي درمان بيماريها، مراجعه به كتابهاي داورشناسي كفايت ميكرد، در آن صورت نيازي به پزشك و به بيمارستان نبود. پس براي آگاهي از تعبير خواب، مراجعه به كتابهاي تعبير خواب توصيه نميشود و شايسته است براي دريافت تعبير خواب به عالمان آگاه و باعمل و كساني كه در زمينة خوابگزاري مهارت دارند مراجعه شود و نبايد شخص خوابش را براي افراد بيعلم و ناآگاه بيان كند.
منبع: ماهنامه البلاغ، كراچي.
فصلنامه دینی، فرهنگی، اجتماعی